Even over het begrip creativiteit, daar heb je onderzoek naar gedaan. En allerlei bestaande definities tegen ‘t licht gehouden, gecombineerd en aangevuld. Hoe kwam je daar zo op?

‘Ik werk veel met creativiteit in organisaties en ik ervoer daar dat slechts een heel klein deel ervan benut werd. Maar dat men wel de indruk wekte dat er goed mee om gegaan werd. Ik dacht dit is dus creativiteit volgens de klassieke definitie. Terwijl ik in de verdieping die ik zelf zocht, merkte dat dit onvoldoende recht doet aan wat het ook kan zijn als je er breder naar kijkt. Dat heeft met name te maken met het effect van creativiteit in die organisaties als het alleen maar over nieuwe ideeën bedenken gaat. ‘Creativiteit in organisaties is het bedenken van nieuwe ideeën en dat doen we in een brainstorm en dan doen we er vervolgen niks mee.’ Dat is heel gechargeerd, maar het punt is dat je er veel energie in steekt om er vervolgens niks mee te veranderen.’

Dat was het begin van jouw zoektocht?

‘Ja, enerzijds omdat ik de passie voelde op het onderwerp, omdat het veel meer waarde in zich heeft dan er nu uitkomt. En anderzijds uit frustratie, omdat je denkt ‘kom op dit moeten we toch beter kunnen met elkaar’. Ik zag vaak de instelling van ‘creativiteit, dat is leuk voor erbij’, terwijl als je de waarde ervan inziet, het veel meer kan opleveren. We moeten creativiteit insluiten in al het werk dat we doen, het als logisch onderdeel gaan zien bij de aanpak van onze organisatievraagstukken én het veel meer gaan waarderen.’

Je hebt in het boek een model ontwikkeld met acht creativiteits-kenmerken met ook de tegenpolen daarbij. Je zet ze één voor één tegenover elkaar op een wip. Een voorbeeld is openheid versus geslotenheid. Zo zie je heel makkelijk of bij jou als persoon het creatieve kenmerk het overwicht heeft of de tegenpool ervan. Het was voor mij een ‘eye opener’, omdat ik altijd aan het begin van een brainstorm riep ‘iedereen is creatief’, maar ik er ook wel eens tegenaan liep dat iemand uit de groep dan zei ‘je denkt toch niet dat ik mee doe aan deze flauwekul’.

‘Haha ja, die open mind is echt wel nodig. En leuk dat je refereert aan jouw eigen praktijk, want zo is het boek ook precies bedoeld. Dat niet ik de lezer vertel hoe het zit, maar dat je er zelf achter komt. Er zit een verschil in ‘iedereen is creatief’ of iedereen heeft een creatief potentieel. Als je niet weet waar anderen zitten op de wip, dan kan het lastig worden. Brainstorms worden vaak gedaan met de ‘usual suspects’ en bovendien met een al bepaalde uitkomst voor ogen. De sessie moet de uitkomst bevestigen, dus ook in die gevallen zit de open instelling er al bij voorbaat niet. Dat is één van de grote frustraties van de deelnemers aan een brainstorm. Net als dat ze niet weten wat er met de resultaten gebeurt. Het hoeft niet allemaal teruggekoppeld te worden, maar in heel veel gevallen hoor je helemaal niets. ‘We nemen dit mee’ wordt er dan gezegd. Ik denk dan ‘waarheen?’. Waar is die parkeerplaats met al ideeën als er wordt gezegd ‘we parkeren het even’.

Dan schiet het niet op, maar hoe verander je dat?

‘Als het doel van creativiteit is dat het voor de leuk is, dan zou het prima zijn, maar we zitten met allerlei hele grote vraagstukken. Het gaat ook over diversiteit in organisaties en om veiligheid. Überhaupt om het implementeren van veranderingen, die om iets anders vragen dan de standaardoplossingen. Er spelen complexe vraagstukken buiten en binnen en iedere organisatie heeft te maken met z’n eigen deel. Daar komt op deze manier geen beweging in, terwijl het doel van creativiteit juist is om er wel beweging in te krijgen. Creativiteit draagt niet een eenvoudige oplossing in zich. Een oplossing suggereert een probleem dat oplosbaar is, maar sommige problemen zijn niet eenvoudig oplosbaar. Het is nooit een quick fix, maar je kunt het wel aangaan.’

Wat ik ook mooi vind aan je model is dat je op een gegeven moment die acht kenmerken van een persoon tegen die van de organisatie zet waarin die werkt. Veel mensen schatten zichzelf creatiever in dan hoe ze hun organisatie zien, schrijf je. Hoe kwam je op die acht, want het begon eerst met vijf, klopt dat?

‘Ha ja, je refereert aan de ‘big five’. Dat zijn persoonlijkheidskenmerken die in de psychologie heel gangbaar zijn. Daar heb ik er een aantal van gebruikt en een paar aan toegevoegd. Het is zodoende een verzameling van acht kenmerken, die ik uit de literatuur, uit lezingen, uit eigen ervaringen en uit gesprekken met experts heb gehaald. Ik denk dat het heel goed is om te weten dat die acht samenhangen met elkaar. Het één sluit het ander niet uit. Heel belangrijk is dat je ze kan trainen door er mee aan de slag te gaan.’

En ga je ze allemaal behandelen op het podium in Breda?

‘Nee daar ga ik er op ééntje in: op ongehoorzaamheid, want dat heeft iets spannends in zich.’

Ah ja dat is een interessante. In het boek schrijf je over een experiment waarbij een hek op een dijk staat waar je niet langs mag wandelen, maar veel mensen doen het toch.

‘Ik heb lang gepuzzeld op dit thema, want het is ook een inwendige strijd als oud politievrouw. Ga ik mensen aanzetten tot iets wat niet mag? Maar het maakt wel wat los. Laatst na een lezing kwam er een vrouw naar me toe. Ze vertelde dat haar kind nooit iets doet wat niet mag. Ze zei ‘ik zou dat graag anders zien, ik hoop zo dat ze dat ooit wel gaat doen’.’

Wat heeft dat met creativiteit te maken?

‘Dan ga ik even terug naar dat experiment met dat hek wat je noemde. Ik keek daarbij naar de beweegredenen van mensen om dingen te doen die niet mogen. Ik kwam op drie varianten: omdat anderen het doen, omdat het gemak oplevert en omdat ze zien dat het wel kan. En daarmee heb je ook de link naar creativiteit.  Je zoekt namelijk de grenzen op van de status quo en vraagt je af ‘kan dit ook anders? Waarom staat dit hek er eigenlijk?’ In mijn experiment was het merendeel geneigd om het hek te negeren en hun eigen weg te kiezen. De vervolgvraag die het bij mij oproept is: “zijn we ‘buiten’ net zo ongehoorzaam als ‘binnen’. Dus zijn we in onze organisaties ook geneigd om de grenzen op te zoeken en te verleggen? En als daar verschil tussen zit, waarom dan? Ik heb daar ook niet per se een antwoord op, maar vind dat dus wel heel interessant om te bestuderen.’

Hoe ben je uiteindelijk op dat model met die tegenpolen op de wipwap gekomen?

‘Ik denk dat dat al heel lang mijn manier van werken is. Er gebeurt pas wat als je het kan refereren aan jezelf. Dat je niet alleen met je hoofd snapt hoe dingen werken, maar dat het gaat vallen en iets dieper in jezelf raakt. Als je bereid bent om daar mee aan de slag te gaan en het laat gebeuren, komt het vanzelf. Toen ik aan het boek begon, had ik dit model nog niet zo uitgestippeld voor ogen. Maar het zat er onbewust al wel. Ik denk er zelf niet meer over na, maar gaandeweg ontwikkelde dit zich. Ik had het idee en het verlangen om een boek over creativiteit te schrijven en langzaam ontvouwt zich dan de manier hoe ik dat verhaal kan vertellen. Ik denk dat dat mijn manier van creativiteit is.’

Wat is de slotsom?

‘Mensen hebben heel vaak niet door wat ze wel kunnen. Soms is de creativiteit in de waakvlam terecht gekomen met de gedachte van ‘we doen het zoals we het altijd doen’. Ik vond dat het mooiste om te zien in de Corona-tijd. We kwamen in een situatie dat we niet meer konden doen wat we altijd deden. Als je naar het kantelpunt van de wip in mijn model kijkt, zag je dat verschuiven. Dat is altijd iets externs. Dit was een grote gebeurtenis, waardoor er een enorm beroep werd gedaan op ieders creativiteit. Waarom zou dat niet altijd kunnen?’

 

Mensen hebben heel vaak niet door wat ze wel kunnen